امروز چهارشنبه ՝ 1393/05/01    ■ Wed, Jul 23, 2014   



  
جست‌و‌جو در وبگاه نسخه قابل چاپ

آخرين به روز رسانی ۱۳۸۹/۱۰/۲۱ - ۰۸:۳۷
سخنرانی دکتر افتخار عارف، رئیس فرهنگستان زبان ملّی پاکستان
در شورای فرهنگستان زبان و ادب فارسی
 
 
بسم ‌الله ‌الرّحمن الرّحیم
 
گرامی‌مرتبتِ مشفقِ مکرم، جناب آقای دکتر حدّاد عادل
رئیس گرامی فرهنگستان زبان و ادب فارسی جمهوری اسلامی ایران
مهمانانِ گرامی‌مرتبت، حضار عالی این مجلس
    السلامٌ‌علیکم
    این‌جانب ازسوی فرهنگستان زبان ملّی و همچنین دانشوران پاکستان، از جناب‌عالی سپاسگزارم که شما مرا در اینجا دعوت فرمودید و من سعادت ملاقات با همهٔ شما را به دست آوردم. من برای سومین بار به کشور ایران آمده‌ام. نخست در ماه اکتبر سال 1996 میلادی به دعوت دوست عزیزم، جناب آقای دکتر حدّاد عادل، آمده‌بودم؛ سپس دو سال پیش در «کنگرهٔ بین‌المللی بیدل» شرکت داشتم و اینک به‌حیث مهمان فرهنگستان در اینجا حضور دارم. اخیراً در ماه آوریل سال 2009 میلادی آقای دکتر حدّاد عادل در جهت شرکت در جلسهّ معرفهٔ ترجمهٔ اردویی کتاب معروف خویش، با عنوان فرهنگ برهنگی و برهنگی فرهنگی، در پاکستان تشریف آوردند. در فرهنگستان زبان ملّی پذیرایی شایانی از ایشان به عمل آمد.
    سخنرانی زیبا و فکرانگیز آقای دکتر حدّاد عادل بر دانشمندان پاکستان تأثیر عمیق گذاشت. به مناسبت آن جلسه در فرهنگستان، ایشان احساسات مهرآمیز و برادرانهٔ خود را به نظم ابراز نمودند. در همان دوران، در جلسات گوناگون این پیشنهاد شد که هر دو اداره دربارهٔ زبان‌های خود کمابیش یک نوع وظایف را داشته‌اند و بنا به روابط نزدیک میان هر دو زبان، این امر بسیار لازم است که روابط هر دو زبان بیشتر گسترش داده شود و در این ضمن، پروژه‌های مشترک تشکیل داده شود تا هر دو اداره از تجربیات یکدیگر استفاده کنند. علاوه بر آن، این هم بررسی شود که هر دو اداره در چه زمینه‌های مشترک می‌توانند با یکدیگر همکاری داشته‌باشند. این روابط فرهنگی در زمان آینده بر سطح دولتی گسترش خواهد یافت و روابط فرهنگی و علمی هر دو اداره نیز بر پایهٔ محکم استوار خواهد شد.
    حضار محترم این مجلس حتماً به‌خوبی می‌دانند که هر دو زبان به چه‌ گونه از یکدیگر تحت تأثیر قرار گرفته‌اند. از اثر معروف سید هجویر مخدوم ام مرقد او پیر سنجر را حضرت علی هجویری، که بنا به گفتهٔ اقبال «در زمین هند تخم سجده ریخت»، با عنوان کشف‌المحجوب گرفته تا آثار فارسی علامه اقبال، از جمله «اسرار خودی» و «رموز بیخودی» و «زبور عجم»، به‌عنوان یک سنت ثروتمند علمی و فرهنگی به شمار می‌آید. سراسر جهان از ثروتمندی زبان فارسی اعتراف می‌کند.
    مسعود سعد سلمان، خسرو، غنی کشمیری، بیدل، غالب، اقبال، گرامی جالندهری و ادیب پیشاوری و جز آن، از سرایندگان معروف شبه‌قاره به شمار می‌آیند و این‌ها آثار ادبی خودشان را به زبان فارسی از خود به یادگار گذاشته‌اند.
    علامه اقبال مانند آثار فارسی خود با عنوان‌های اسرار خودی، رموز بیخودی، پیام مشرق، زبور عجم و جز آن، برای مجموعه‌های اردویی خود نیز عنوان‌های فارسی را نام‌گذاری کرده‌بود، از جمله بانگ درا، بال جبریل، ضرب کلیم و ارمغان حجاز، از میان وارثان علامه اقبال، عنوان‌های آثار ادبی سرایندگانی مانند فیض، جوش، ملیح آبادی، احمد ندیم قاسمی، احمد فراز، عزیز احمد مدنی، کشور ناهید، پروین شاکر و حتی آثار بنده نیز به زبان فارسی ترتیب یافته‌اند.
    عنوان‌های بسیاری از کتاب‌ها نیز با ترکیب‌های فارسی تشکیل شده‌اند. عنوان‌های بعضی از آثار ادبی به شرح زیر قرار دارند. بانگ درا، بال جبریل، ارمغان حجاز (از علامه اقبال)؛ نقش فریادی، دست صبا، دست ته سنگ، زندان‌نامه، سروادی سینا، نسخه‌های وفا، شام شهریاران (از فیض)؛ آئینهٔ خام (از اختر حسین جعفری)؛ دردآشوب، نایافت (از احمد فراز)؛ دشت امکان، چشم نگران، نخل گمان (از عزیز حامد مدنی)؛ خوش‌بو، صدبرگ، خوش‌کلامی، انکار، ماه تمام، کف آئینه (از پروین شاکر)؛ مهر دونیم، حرف باریاب، جهان معلوم، کتاب دل و دنیا (از افتخار عارف).
    دربارهٔ روابط تاریخی، مذهبی، فرهنگی و تمدنی جمهوری اسلامی ایران و جمهوری اسلامی پاکستان بسیار مورد بحث قرار گرفته‌است. دانشوران زیاد آن روابط قرن‌ها را در کتاب‌ها، مجله‌ها و مقاله‌ها به رشتهٔ تحریر درآورده‌اند.
    تاریخ شاهد است که در تشکیل و تهذیب زبان اردو، زبان فارسی نقش عمده‌ای را داشته‌است. دربارهٔ آغاز و پیدایش زبان اردو نظرات فراوان در دست داریم. بعضی از دانشمندان عقیده دارند که مناطق شمالی شبه‌قاره مولد زبان اردو بوده‌اند، بعضی‌ها نظر بر این دارند که زبان اردو در دکن آغاز یافته، بعضی‌ها پنجاب را و بعضی‌ها سند را نقطهٔ آغاز زبان اردو می‌دانند. مناطق پختونخواه و سرائیکی زبان نیز ادعای همچنین نظرات را دارند. این‌همه نظرات گوناگون مورد بحث قرار گرفته‌اند. اما در همهٔ دانش‌ها از جمله تفسیر، فقه، تاریخ، پژوهش، طب، زبان‌شناسی، عروض و عرفان سنّت‌های فرهنگی هر دو زبان فارسی و اردو مورد استفاده قرار گرفته‌است. همهٔ صاحبان نظر در سفر زبان اردو، از لهجه تا زبان، نقش فارسی را می‌پذیرند. همهٔ این‌ها رواج زبان فارسی را در روزگار غزنوی و از روزگار مملوک تا سلاطین و سپس در دورهٔ حکومت تیموریان آگاهی دارند و عروج آن را به‌حیث زبان رسمی نیز در نظر گرفته‌اند.
    یکی از بزرگ‌ترین ستم‌های استعمار این بود که استعمار انگلیس در سال 1835 میلادی زبان فارسی را به‌حیث زبان رسمی الغاء نمود و به‌جای آن زبان انگلیسی را اجرا کرد. یواش‌یواش رواج زبان فارسی نه تنها در امور دولتی کاهش یافت، بلکه در جامعه نیز فعالیت‌های آن بسیار کم شد. پس از استقلال، هنوز فعالیت‌های استعمار انگلیس ادامه دارند. حیثیت و مقام زبان انگلیسی مسلّم است اما تحمیل آن درعوض زبان ملّی خود شاید کار بسیار احمقانه است.
    قائد اعظم، محمدعلی جناح، همیشه آرزو داشتند که زبان اردو به‌عنوان زبان رسمی پاکستان پیشرفت و گسترش یابد. بنا به قانون اساسی پاکستان سال 1973 میلادی که به ریاست شهید ذوالفقار علی بهتو تشکیل شده‌بود، اهمیت زبان اردو به‌روشنی پذیرفته شده بود.
    زبان اردو در تمام مدت نهضت ملّی پاکستان به‌عنوان هویت فرهنگی مسلمانان هند نقش مهمی را ایفا کرده‌بود. آمیزش فرهنگی زبان‌های بزرگ مانند فارسی و عربی، ثروت آنِ وی را آن‌چنان افزوده‌است که بقا و گسترش زبان اردو برای مسلمانان شبه‌قاره به‌عنوان مسئلهٔ حیات و ممات درآمده‌است.
    پس از تشکیل پاکستان، بنا به آرزوی بنیان‌گذاران و تودهٔ مردم پاکستان زبان اردو را زبان ملی قرار دادند و در این مورد تلاش‌های فراوان به عمل آمدند که آن زبان به‌عنوان زبان رسمی شناخته شود.
بنا به ثمره بخشیدن آرزوهای ملّی مردم، مقتدرهٔ قومی زبان (فرهنگستان زبان ملّی) در 4 اکتبر 1979 میلادی از روی مادهٔ 251 قانون اساسی پاکستان، سال 1973 میلادی تشکیل یافت. هدف آن این بود که زبان اردو را به‌عنوان زبان رسمی اجرا کند. در این مورد آن مؤسسه دولت پاکستان را پیشنهادهای خود ارائه می‌دهد و همچنین مسئولیت‌های دیگر نیز به عهدهٔ آن مؤسسه بود. یکی از آن‌ها همکاری و مشارکت میان دیگر مراکز علمی، فرهنگی، پژوهشی و آموزشی بوده‌است تا زبان اردو در همهٔ مراکز پیشرفت کند.
    فرهنگستان زبان ملّی پس از تشکیل خود، بلافاصله فعالیت‌های خود را آغاز کرده، برخی گروه‌های آن مانند واژه‌سازی، ترجمه، درسیات، اطلاعیات، نفاذ اردو سیل (گروه اجرای اردو)، انتشارات و کتابخانه فعالیت‌های خود را شروع کردند. سپس پروژه‌های دیگر برای پیشرفت اردو نیز رو به عمل گردیدند. از میان آن‌ها یکی با عنوان «مرکز فضیلت برای اردو اطلاعیات» و «دیگری آمادگی کتاب‌های کمک درسی دربارهٔ علوم جدید و مواد درسی و مطالعاتی عمومی» بوده‌است.
    زیر نظر گروه واژه‌سازی بیش از 100 جلد عنوان دربارهٔ کشّاف لغات، فرهنگ‌ها و جز آن انتشار یافته‌اند. بعضی از آن‌ها بدین قرارند: قومی انگریزی اردو لغت، جامع دفتری انگریزی اردو لغت، قانونی انگریزی اردو لغت، دفتری اصطلاحات و محاورات کی لغت، کشّاف‌ سائنسی و تکنیکی اصطلاحات، فرهنگ تلفظ، برقیاتی فرهنگ برای کامپیوتر، درسی اردو لغت، تعلیمی اصطلاحات، کشّاف قانونی اصطلاحات و دفتری اصطلاحات و جز آن. اینک کارهای مقدماتی قومی اردو انگریزی لغت آغاز یافته‌است. در فرهنگستان گروه ترجمه در سال 1984 میلادی تشکیل یافت، تا اکنون ازسوی آن صدها موضوع دربارهٔ دستاویزات رسمی و غیررسمی و کتاب‌های فراوان ترجمه شده‌اند. اضافه بر آن، کتاب‌های عظیم جهان نیز ازسوی آن فرهنگستان ترجمه و به چاپ و منتشر گردیده‌اند.
    گروه درسیات (کتب درسی) در سال 1986 میلادی تأسیس شد. در این گروه برای کتاب‌های درسی بر سطح کارشناسی ارشد در موضوعات علوم جدید و دیگر دانش‌های روز آماده می‌شدند. ازسوی آن گروه حدود صدوپنجاه عنوان کتاب منتشر شدند. در آن میان از کتاب اول گرفته تا قواعد اساسی اردو، تدریس اردو، علوم طبیعی، شیمی، علم کتابداری، فلسفه، روان‌شناسی، عرفان و تصوف، زیست‌شناسی، علوم سیاست، تاریخ، جامعه‌شناسی، روزنامه‌نگاری و جز آن شامل بوده‌اند.
    گروه اردو اطلاعیات در سال 1999 میلادی تأسیس گردید. برای رایانهٔ اردو دو صفحه کلید را معیاربندی کردند. ضمناً عضویت یونی‌کد هم به دست آورده شد.
    درزمینهٔ ترجمهٔ ماشینی پیشرفت شایانی شد. اگرچه فرهنگستان ملّی در مورد اجرای زبان اردو وظایف خود را انجام می‌داد، اما به سبب حجم کار لازم بود که یک گروه جداگانه به نام گروه نفاذ اردو (اجرای اردو) در سال 2005 میلادی در فرهنگستان تشکیل شد. وظیفهٔ اولیهٔ فرهنگستان این هم است که زبان اردو را به گونه زبان اداری در اداره‌های دولتی آموزش بدهد و علاوه براین، هر جا لازم باشد، برای پیشرفت و گسترش زبان اردو فعالیت انجام دهد.
    در گروه انتشارات فرهنگستان حدود 600 عنوان کتاب از قبیل لغات و فرهنگ‌ها، کتابچه‌ها، پیشنهادها و جز آن منتشر شده‌اند. بسیاری از کتاب‌ها هنوز زیر چاپ بوده‌اند.
    در کتابخانهٔ فرهنگستان حدود بیست‌وهفت‌هزار جلد کتاب نگاهداری می‌شود. علاوه براین، بیش از سه‌هزار مجله‌ها نیز در آنجا موجودند. علاقه‌مندان و پژوهشگران از سراسر کشور از آن کتابخانه استفاده می‌کنند.
    فرهنگستان از سال 1981 میلادی ماهنامه‌ای با عنوان «اخبار اردو» نیز منتشر می‌کند، هزارها مقاله دربارهٔ گسترش و پیشرفت زبان اردو در آن مجله به چاپ رسیده‌اند. ضمناً ده‌ها ویژه‌نامه نیز ازسوی فرهنگستان انتشار یافته‌اند. اخبار اردو بیرون از پاکستان نیز مورد علاقهٔ فراوان قرارگرفته‌است.
    فرهنگستان در مورد گسترش و پیشرفت زبان اردو خدمات فراوانی انجام داده‌است. در این زمینه آن مؤسسه حروف‌چینی اردو را به حدود بیش از پنج‌هزار کارشناسان دولتی آموزش داده‌است.
فرهنگستان با همکاری دانشگاه آزاد علامه اقبال، درزمینهٔ نامه‌نگاری کارشناسان دولتی را آموزش داده‌است. در اینجا ده‌ها دوره‌های تربیتی و آموزشی اردوی اداری نیز برگزار شده‌اند. کارشناسان مجلس را نیز رایانه‌ٔ اردو تربیت داده شده‌است.
    در مورد گسترش و ترویج زبان اردو حدود ده‌ها بررسی‌های عمومی نیز ترتیب داده شده و علاوه بر آن در سراسر سال سمینارها و کنگره‌ها نیز برگزار می‌شوند. بعضی از آن‌ها بدین قرارند: اردو رسم‌الخط، فنی تدوین (ویرایش)، ترجمه، اصطلاحات (واژه‌سازی)، تحقیق، زبانیں اورلهجے، سائنسی و تکنیکی اصطلاحات، قومی زبان: عصری تقاضے، کمپیوٹر کے لیے اردو ضابطه تختی، اردو قواعد برای کمپیوٹر کاری و اردو اطلاعیات و زبان ٹیکنالوجی.
    فرهنگستان در مورد گسترش زبان ملّی با بسیاری از مراکز علمی همکاری و مشارکت داشته‌است و بدین‌گونه برای ترویج زبان اردو تلاش‌های بسیار انجام می‌دهد.
    لازم می‌دانم به این نکته اشاره کنم که فرهنگستان در جهت غنی ساختن زبان اردو کتاب‌های عظیم جهان را به اردو ترجمه کرده‌است. دانشمندانی از سراسر پاکستان در این کار با فرهنگستان راهنمایی کرده‌اند. تا کنون بسیاری از کتاب‌ها ترجمه و منتشر شده‌اند. نام‌های بعضی از دانشمندانی را در اینجا ذکر می‌کنیم که آثار آن‌ها به اردو ترجمه شده‌اند، از جمله: البیرونی، ابن‌سینا، ارسطو، فرانسس بیکن، ابن‌باجه، برٹرینڈ رسل، هکسلے، هنری برگسان، پال کینڈی، اورئیگاگے سٹ، میکیاولی، سی‌ پی سنو، ژان ژاک روسو، سپینگلر، نیوٹن، زرنوجی، ژان پیاجے، ابونصر فارابی، ڈارون، ایڈورڈ سعید، نیورلی نکولس، ایلون ٹوفلر، سٹیفن ڈبیلوهاکنگ، تهامس ایچ فریڈ مین و ایڈورڈ گبن و غیره.
    ما در روزگار تکنولوژی اطلاع‌رسانی و رایانه به سر می‌بریم. لازم است زبان‌های خودمان طبق نیازهای زمانی هماهنگ کنیم. به همین سبب، فرهنگستان از سال 1988 میلادی در این زمینه تلاش‌های بسیار می‌کند. صفحه‌کلید رایانهٔ اردو، تختهٔ کدسازی ترکیب‌های باهم‌آیی معیاربندی شده‌است. عضویت یونی‌کد کنسوریشم (Unicode Consortium) به دست آورد شد. فرهنگستان در سال 2003 میلادی با مشارکت میکروسافت وندوز ایکس.‌پی. (Windows XP) و آفس (Office 2003) را به اردو ارائه داد و در این پروژه دربارهٔ اردو نستعلیق، ترجمهٔ ماشینی، اردو داده‌پردازی و بصری حروف‌شناسی فعالیت‌ها انجام شد و این کار بر سطح کارهای دولتی نیز به کار برده شده‌است. ما نمی‌توانیم این‌همه کارها را حرف آخر به حساب آوریم، اما این‌همه پیشرفت رضایت‌بخش است و کارها ادامه دارد.
    امیدواریم ان‌شاء‌الله میان فرهنگستان زبان ملّی اردو و جمهوری اسلامی پاکستان و فرهنگستان زبان و ادب فارسی جمهوری اسلامی ایران به‌زودی در جهت همکاری و مشارکت روی یک یادداشت تفاهم امضا خواهد شد. طبق این یادداشت فرصت‌های فراوان در زمینه‌های پژوهش بین هر دو کشور میسر خواهد شد. دانشوران هر دو کشور از یکدیگر دیدوبازدید خواهند کرد، از تجربیات پژوهش‌های یکدیگر استفاده خواهند کرد. در پروژه‌های گوناگون اداره‌ها را تقویت خواهند کرد، و نیز از یکدیگر معاونت خواهند کرد، در این مورد مبادلهٔ کتاب‌ها، مواد سمعی و بصری، سی دیز، نرم‌افزارها و برگزاری سمینارها، کنگره‌ها و همایش‌ها روابط هر دو کشور را بیش از پیش مستحکم خواهند کرد.
    لازم می‌دانم به این نکته هم اشاره کنم که در مجالس علمی ایران به شاعر مشرق، حکیم‌الامت، علامه اقبال بسیار علاقه نشان داده می‌شود که غیر از شبه‌قاره گویا نظیر آن در هیچ جایی دنیا یافت نمی‌شود.
    رهبر انقلاب اسلامی، آیت‌الله العظما حضرت امام خمینی، رهبر معظم، علی خامنه‌ای، و دیگر اقبال‌شناسان ایران دربارهٔ اقبال بسیار تحقیق کرده‌اند. گویا در هیچ جایی دنیا به آن اندازه کارهای پژوهشی انجام نشده‌است. اگر در اندیشه‌ها هماهنگی و اشتراک وجود  داشته‌باشد، این امر باعث می‌شود که روابط دوستانه و برادرانه هم مستحکم بشوند. درست است همدلی از هم‌زبانی بهتر است، اما چه بهتر اگر همدلی و هم‌زبانی با هم جور بیاید. نسبت به زبان فارسی، ایران و پاکستان هم همین نظر را دارند.
    جمهوری اسلامی ایران درزمینهٔ زبان و ادب فارسی مهم‌های شایانی انجام داده‌است و آن‌همه سزاوار ستایش است. ما هم می‌توانیم از پژوهش‌های آن‌ها در زمینه‌های زبان‌شناسی، ترجمه، دستور، ادبیات و جز آن استفاده کنیم، این‌جانب یقین دارم این یادداشت تفاهم هر دو فرهنگستان‌های دو کشور را در جهات گوناگون و جدید مستفید خواهد کرد.
تاريخچه   |    اساسنامه   |    دربارۀ وبگاه   |    نشر آثار   |    راهنمای گردآوری گویش‌ها