|
همایش «فرهنگستان و مطبوعات»
همایشی که قرار بود روز پنجشنبه، دهم تیرماه، با عنوان «فرهنگستان و مطبوعات» و به میزبانی فرهنگستان زبان و ادب فارسی برگزار شود، به دلیل حضور کم دعوتشدگان و اصحاب مطبوعات، به نشست خبری تبدیل شد.
در این نشست، دکتر غلامعلی حدّاد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، بر این نکته تأکید کرد که فرهنگستان با مطبوعات کار بسیاری دارد و اگر شده خودمان اداره به اداره برویم و در مطبوعات حاضر شویم، باید پای مطبوعات به فرهنگستان باز شده، ارتباط بین این دو برقرار شود.
وی در بخش دیگری از سخنان خود افزود: در یک سال گذشته تصمیم گرفته شد که هر سه ماه یک بار از گروهی از مخاطبان فرهنگستان برای برگزاری یک همایش وسیع دعوت شود. در این نوبت اول که از اصحاب مطبوعات دعوت کردهایم، به مقصود خود نرسیدهایم، ولی دعوت خود را تجدید میکنیم.
دکتر حدّاد عادل ادامه داد: برای این همایش صحبتهای کلیای بهمنظور معرفی فرهنگستان در نظر گرفته شده و بر روی روزنامهها کار کارشناسی صورت گرفتهبود و نکاتی از جهات مختلف، ازنظر الفاظ، لغات و کلمات خارجی مورد استفاده، رسمالخط فارسی و شیوهٔ نگارش استخراج شدهبود تا طرح شود.
وی در ادامه اظهار کرد: معمولاً وقتی برای دویست تا سیصد نفر دعوتنامه فرستاده میشود، پنجاه نفر شرکت میکنند، اما در اینجا یک اشکال سازمانی وجود داشتهاست. بااینکه در نشستهای گذشته از استانها و شهرستانها هم کسانی را دعوت میکردیم، چنین اشکالی پیش نیامدهبود. برای وزارت ارشاد نیز به درخواست خود آنها دعوتنامه فرستادیم، اما باید پرسید مشکل کجا بودهاست.
دکتر حدّاد عادل در ادامهٔ نشست خبری شکلگرفته، اهداف همایش را به دو دستهٔ آشنایی مطبوعات با فرهنگستان و فعالیتهای آن و طرح برخی اشکالات که ازحیث زبان فارسی، مطبوعات با آن مواجهاند و نیز همفکری برای برقراری زمینهٔ ارتباط میان مطبوعات و فرهنگستان تقسیم کرد و گفت: موضوع مهم دغدغهٔ ما نسبت به زبان فارسی است. کارهای فرهنگستان با انگیزهٔ حفظ زبان انجام میشود و تلاش شده پس از شناسایی آفتها آنها را دفع کنیم. تصور میشود مطبوعات در حفظ و تخریب زبان فارسی میتوانند بسیار مؤثر باشند و بدون همکاری مطبوعات و فرهنگستان، موفق نخواهیم بود.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی تصریح کرد: گمان میکنیم که مطبوعاتیها اطلاعات زیادی دربارهٔ فرهنگستان نداشتهباشند. گاهی مقالهای در روزنامهای چاپ میشود و پس از خواندن به این نتیجه میرسیم که نه نویسنده و نه سردبیر ـ که مطلب را انتخاب کردهاست ـ با کار فرهنسگتان آشنا نبودهاند. تلاش میشود همایش بعدی به گونهای باشد که مقصود مورد نظر حاصل شود.
وی در بخش دیگری از سخنان خود چنین اظهار کرد: کموبیش به مطبوعات نظر داریم و همین حساسیت که نسبت به مطبوعات داشتیم سبب شد تا در همایشی این موضوع را بیان کنیم. به همین منظور یک کار میدانی نیز انجام دادیم که اعلام آن را به زمان برگزاری همایش دیگر موکول میکنیم.
دکتر حدّاد عادل در پاسخ به پرسش یکی از خبرنگاران مبنیبر سرعت کم فرهنگستان گفت: در کشور ما یک بازوی اجرایی نیرومند در کنار فرهنگستان پیشبینی نشدهاست. قانونی وجود دارد مبنیبر اینکه کلیهٔ مسئولان، رسانهٔ ملی و مطبوعات ملزم هستند از واژههای مصوّب فرهنگستان و زبان فارسی استفاده کنند؛ اما میبینیم که این مسئله رعایت نمیشود.البته در مجلس بهطور جدّی رعایت شده و شورای نگهبان به استناد اصل پانزده قانون اساسی، هر قانونی را که در آن از الفاظ غیرفارسی استفاده شدهباشد به مجلس برمیگرداند و مجلس آن را به فرهنگستان میفرستد تا معادلهای فارسی واژهها بیان شود.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی افزود: در صدا و سیما نیز در اخبار رسمی سعی میکنند این قانون را رعایت کنند. در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و نیروی انتظامی هم که باید مجری باشند، تشکیلات متناسب با وسعت میدان زبان فارسی پیشبینی نشده و نیروی لازم برای مقابله با خطای وسیعی که صورت میگیرد، نیست.
وی دربارهٔ همکاری وزارت ارشاد با فرهنگستان اظهار کرد: فارسی بودن یا نبودن نامهایی که مؤسسات، اماکن و فروشگاهها انتخاب میکنند از وزارت ارشاد استعلام میشود و مطابق قانون مصوّب مجلس، استفاده از الفاظ بیگانه ممنوع است. وزارت ارشاد هم چون در قانون آمده که مرجع تعیین و تشخیص فارسی بودن کلمات فرهنگستان است، فهرست اسامی را به اینجا میفرستد، فرهنگستان بررسی و ریشهٔ واژه را اعلام میکند. کمااینکه واژهٔ «مینیاتور» که برای یک نوع خودرو انتخاب شدهبود، با تذکر مقامات کشور به واژهٔ دیگری مبدل شد که ظاهراً فارسی است.
دکتر حدّاد عادل دربارهٔ اجرای مصوّبات فرهنگستان گفت: برای مثال شب عید مغازهها بهجای «حراج» از واژهٔ SALE استفاده میکنند و ارقام و اعداد نیز فرنگی میشود، اما حتی پنج نفر برای نظارت بر این موارد پیشبینی نشدهاست. کسانی هم که پنجاه ـ شصت سال در زبان فارسی تحقیق کردهاند و در فرهنگستان جمع شدهاند و نظرشان باید نظر کشور محسوب شود، نمیشود از آنها انتظار داشت در مرحلهٔ اجرا، نظارت کنند.
وی در پاسخ به چرایی دیر اقدام کردن فرهنگستان تصریح کرد: فرهنگستان بیجهت در ایران تعطیل شد و پس از شهریور سال 1320تا 1349 فرهنگستان بسته شد. نزدیک به سی سال کشور فرهنگستان نداشت. در سال 1349 که فرهنگستان دوم آغاز به کار کرد، در رویکرد به زبان فارسی افراطگرا بود و به همین دلیل در بین مردم و جامعهٔ علمی و فرهنگی کشور جا باز نکرد. پس از انقلاب نیز آن فرهنگستان به جهت رویکردهایش تعطیل شد. این فرهنگستان هم در سال 1369 و پس از جنگ تشکیل شد که اکنون بیست سال تجربه دارد. یک دلیل دیر اقدام کردن فرهنگستان میتوان گفت شاید این باشد که روزانه یکمیلیون لغت در دنیا ابداع میشود و از دهها طریق در جهان پخش میشود و اصولاً نمیتوان جلو ورود این واژهها را به کشور گرفت. البته ما هم معتقدیم که علاج واقعه قبل از وقوع شود بهتر است.
وی همچنین افزود: معتقدیم باید از متخصصان هر رشته کمک گرفته شود و در رسانهها حساسیتی ایجاد کنیم که هنگامی که واژهای فرنگی بیان میشود، عکسالعمل نشان دهند. ازلحاظ اِعمال فشار برای اجرا ـ که در دههٔ بیست وجود داشت و خاطرهٔ منفی آن در اذهان هست ـ فرهنگستان تمایلی به تعیین مجازات برای عموم مردم ندارد. چنین کاری در دنیای امروز ممکن نیست.
دکتر حدّاد عادل با تأکید بر اینکه امروزه هر فرد یک رسانه است، ادامه داد: در گذشته میتوانستند بر اینگونه مسائل نظارت کنند و از تخلفات جلوگیری کنند، اما در دنیای امروز هر فرد میتواند فیلم بگیرد، حروفچینی کند و در منزل کتاب را صفحهآرایی و تکثیر کند. نه امکان توسل به اجبار در سطح وسیع وجود دارد و نه این کار با طبع جمهوری اسلامی سازگار است. در درازمدت هنگامی که فرهنگستان کارایی خود را نشان دهد و اعتماد مردم را جلب کند، درصد قابل توجهی از مردم بهطور طبیعی واژگان فرهنگستان را به کار میبرند.
وی همچنین دربارهٔ چگونگی تصویب یک واژه گفت: واژهگزینی شبیه حکم نهایی است که یک محکمه توسط قاضی برای موضوعی صادر میکند. مقدماتی وجود دارد که پس از طی این مرحله، بر اساس اطلاعات، حکم صادر میشود. وقتی میخواهیم در برابر یک کلمهٔ خارجی، کلمهای را به تصویب برسانیم، دهها سؤال مطرح میشود و پس از پاسخ به آنها دربارهٔ اطلاعات بهدستآمده پیرامون واژهٔ پیشنهادی فارسی بحث شروع شده، اشکالات بیان میشود. هر واژه برای مدت سه سال بهصورت موقت است و پس مقبولیت کلمه، تصویب نهایی آن اعلام میشود.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی ادامه داد: مجری اول مصوّبات فرهنگستان آموزشوپرورش است. آموزشوپرورش در 90 درصد موارد، رسمالخط فرهنگستان را اجرا میکند، اما 10 درصد تخطی دارد. در مرحلهٔ اجرا این مشکل وجود دارد و فرهنگستان مشکل مبنایی با آموزشوپرورش ندارد. فرهنگستان زبان و ادب فارسی ترازویی به دست میدهد که اگر خواستند بسنجند، بدانند با کدام ترازو که همان رسمالخط است، سنجیده شود.
دکتر حدّاد عادل در پاسخ به پرسشی مبنیبر نیاز فرهنگسازی، میزان تلاش صدا و سیما برای رعایت کاربرد کلمات فارسی، به کار بردن بسیار واژههای لاتین و عربی در صحبتهای بیانشده، بهویژه مسئولان و حتی اعضای فرهنگستان و چگونگی سیاست فرهنگستان برای معادلسازی کلمات از جمله لاتین و عربی گفت: زخمهای به تاری زدید که صد صدا از آن بلند میشود. بهتر است دکتر صادقی دربارهٔ این موضوعات توضیح دهند.
دکتر علیاشرف صادقی، مدیر گروه فرهنگنویسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در این زمینه گفت: زبان فارسی کشتی بیلنگری است که بهمرور کشف میشود. فرهنگستان توانایی محدودی دارد، متولی دیگری برای زبان فارسی نیست و مانند زمینههای دیگر هر کسی هر کاری میخواهد با زبان میکند. این وظیفهٔ فرهنگستان نیست که جلو آنها را بگیرد. گاهی اعضای فرهنگستان تابلوهایی در خیابان میبینند که از واژگان دور از ذهن انگلیسی و تجارتی در آنها استفاده شده، تذکر میدهند که چرا از نصب آنها جلوگیری نمیشود. فرهنگستان سوم گرایش متعادل دارد که نه خیلی عربیگراست و نه خیلی فارسیگرا و زبان جامعه را زبان فارسی میداند.
وی ادامه داد: در آموزش زبان فارسی اهمالهایی صورت میگیرد که مربوط به آموزشوپرورش و درس فارسی میشود و از جملهٔ آنها این است که باید دایرهٔ واژگان را وسعت بخشند. دانشآموزان و فارغالتحصیلان، دارای دایرهٔ واژگان محدودی هستند و برای مثال خیلی از جوانها معنی واژه «ممزوج» را نمیفهمند. این موضوع برای آموزشوپرورش نقص است و آنگاه ما مجبور میشویم این واژه را تغییر دهیم.
دکتر محمد دبیرمقدم، معاون علمی و پژوهشی فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیز در سخنانی گفت: یکی از گونههای مهم زبان فارسی زبان مطبوعات است. طیف قابل توجهی از مردم از طریق مطبوعات و رسانهها با زبان فارسی خوی میگیرند و اطلاعتشان نسبت به زبان از این طریق گسترش پیدا میکند. فرهنگستان نیز بهعنوان یکی از نشانههای عظیم هویت ملی به امر زبان اهتمام میورزد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود اضافه کرد: این موضوع بسیار حائز اهمیت است که واژگان مصوّب و رسمالخط فرهنگستان در مطبوعات به کار گرفته شود؛ چراکه مطبوعات دریچهٔ بسیار مهمی برای آموزش زبان فارسی به فارسیزبانان و غیرفارسیزبانان است. بنابراین، فرهنگستان باید تعامل بیشتری با مطبوعات داشتهباشد و مهم است که نیازها، توقعات و انتظارات مطبوعات از فرهنگستان را بدانیم.
در این همایش قرار بود دکتر غلامعلی حدّاد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، سرکار خانم نسرین پرویزی، معاون گروه واژهگزینی فرهنگستان، سرکار خانم زهرا زندی مقدم، پژوهشگر گرده دستور زبان فرهنگستان زبان و و ادب فارسی، و استاد احمد سمیعی (گیلانی)، مدیر گروه ادبیات معاصر و سردبیر مجلهٔ نامهٔ فرهنگستان، سخنرانی کنند که این برنامه به زمانی دیگر موکول شد.
|