دفتر دگرسانی‌ها در غزل‌های حافظ (برگرفته از پنجاه نسخۀ خطی سدۀ نهم)
به‌كوشش: سلیم نیساری
قطع: وزيری
چاپ اول: 1385
شمار: 1000 نسخه
شابک دوره: 5 ـ 57 ـ 7531 ـ 964 ـ 978
پس از درگذشت حافظ (791 ق) تا فاصلۀ چهارصد سال که هنوز صنعت چاپ رایج نشده‌بود، شعر حافظ بیش از هر کتاب شعر دیگر رونویسی شده، به دست هر کاتبی، خواسته یا ناخواسته، دستخوش دگرگونی‌هایی گردیده‌است. در فاصلۀ دویست سال اخیر نیز که از دورۀ رواج چاپ می‌گذرد، دیوان حافظ بیش از هر متن دیگر به کسوت چاپ آراسته شده ولی از نفوذ عوامل تحریف و تصرّف در کلمات آن کاسته نشده‌است.
   این پرسش همیشه مطرح بوده‌است که وقوع این‌همه اختلاف در ضبط کلمات و عبارات حافظ از کجا ناشی شده‌است. بعضی از کسانی که درباب حدوث نسخه‌بدل‌ها در غزل‌های حافظ بحث کرده‌اند، نظرشان این است که همه یا اغلب این دگرسانی‌ها متعلق به خود حافظ است. شک نیست که انتساب تعلّقِ قسمتِ اعظمِ نسخه‌بدل‌ها به شخص حافظ اغراق‌آمیز است و شاید بتوان تنها شمار اندکی از این اختلاف‌ها را به حافظ نسبت داد. مهم‌ترین فایده و نتیجۀ حاصل از بررسی و استخراج قرائت‌های مندرج در پنجاه نسخۀ خطی سدۀ نهم، نزدیک ساختنِ راه دستیابی به متن اصیل شعر حافظ است.
   روش کار دکتر نیساری در تنظیم این دفتر بدین صورت است که ابتدا پس از قید شمارۀ ترتیب ویژۀ هر غزل، متنی که بر اساس بررسی انتقادی ضبط نسخه‌های خطی سدۀ نهم تنظیم شده‌است درج گردیده، برای سهولت ارجاع و مقایسۀ مدخل‌های جداول دفتر دگرسانی‌ها با متن منتخب غزل مورد بررسی، شمارۀ ردیف هر بیت در کنار آن بیت افزوده شده‌است. در تعدادی از غزل‌ها که ابیات اضافه بر ابیات متن در بعضی از نسخه‌ها درج شده‌است، آن ابیات بعد از افزودن نشانۀ خط فارق در ذیل ابیات متن قید گردیده و شمارۀ ترتیب آن ابیات در داخل کمانک مشخص شده‌است. همچنین، در ذیل متن غزل، تعداد منابع، یعنی تعداد نسخه‌های مورد بررسی برای هر غزل قید شده‌ و شناسۀ اختصاصی نسخه‌ها به ترتیب تاریخ کتابت معرفی گردیده‌است. در این کتاب، نخست نسخه‌هایی که ترتیب درج ابیات غزل مورد بررسی در آن نسخه‌ها با متن منتخب یک‌سان است معرفی شده و در برابر کلمۀ «= متن»، شمارۀ ردیف ابیات آن غزل با اعداد درشت‌تر قید گردیده و زیر آن خط کشیده شده‌است. لفظ «دگرسانی» در این کتاب، به‌جای «نسخه‌بدل» به‌کار برده می‌شود.