|
فرهنگستان ايران (اوّل)
انجمنهای ادبی دورۀ قاجار، پيشگامان معادلسازی برای واژههای فرنگی بودهاند كه اين امر بعدها برنامۀ اصلی كار فرهنگستان اوّل شد. امّا انديشۀ تأسيس سازمانی رسمی بهنام فرهنگستان، از آنجا پديد آمد كه عدّهای از بيداردلان اهل درد، كه در زبان و ادب فارسی حقّ آبوگل داشتند، زبان پرسابقۀ فارسی را ـ كه حامل فرهنگر پُرمايه و درخشان است ـ در معرض خطر كجانديشی شماری نااهل ديدند، كه بهبهانۀ اصلاح و پرورش آن، درصدد وضع واژهها و اصطلاحات و نشاندن آن بهجای كلمات عربی برآمدهبودند. ازاينرو، پيشاز تأسيس فرهنگستان ايران (فرهنگستان اوّل) در سال 1313، ابتدا وزارت معارف درصدد برآمد انجمنهايی متشكّل از كارشناسان و ارباب فن برپا كند كه آكادمی طبّی نخستين گام در اين راه بود. جلسههای آن آكادمی با شركت چند تن از پزشكان معروف و دانشمند برگزار میشد. معادل فارسی «فرهنگستان» دربرابر واژۀ بيگانۀ «آكادمی» در اين زمان انتخاب شد و سرانجام در 29 ارديبهشت 1314 فرهنگستان ايران تشكيل شد.
اعضای پيوستۀ فرهنگستان ايران عبارت بودند از:
حسن اسفندياری (محتشمالسّلطنه)، ملکالشعرا بهار، علی پرتو اعظم، حاج سيّدنصرالله تقوی، محمود حسابی، علامه دهخدا، غلامرضا رشيد ياسمی، صادق رضازادۀ شفق، غلامحسين رهنما، حسين سميعی (اديبالسّلطنه)، عيسی صديق، سيّدمحمّدكاظم عصّار، محمّد فاطمر، بديعالزّمان فروزانفر، ابوالحسن فروغی، محمّدعلی فروغی، عبدالعظيمخان قريب، حسين گلگلاب، سرتيپ غلامحسين مقتدر، سرلشكر احمد نخجوان، ولیالله نصر، سعيد نفيسی، حسن وثوق. از اعضای وابستۀ فرهنگستان میتوان از محمّدعلی جمالزاده، فخر ادهم، كريستين سن (دانمارک)، و هانری ماسه (فرانسه) نام برد.
فضای سياسی حاكم آن زمان، فرهنگستان را ناگزير ساخت كه بيشتر وقت خود را صرف انتخاب معادل برای اصطلاحات و واژگان خارجی كند. میتوانگفت كه فرهنگستان اوّل، بيشتر مهاركننده و بازدارنده بود تا سازنده. فرهنگستان ايران در بهمن 1315 نظامنامهای برای بازبينی در اصطلاحات علمی تصويب كرد و در آن راه و روش و ضوابط معادليابی را تعيين نمود. تدابير حاكم بر اين نظامنامه، اتّخاذ طريقی سالم و معتدل، دور از تعصّب عربزدايی و سرهآفرينی و منطبق با طبيعت زبان انسانی و تحوّل و تطوّر در امر واژه گزينی بود؛ ازاينرو، عملكرد فرهنگستان در اين حوزه موفّقيتآميز بود و نتايج مصوّبات آن از اقبال عمومی خوبی برخوردار شد. فرهنگستان اوّل، با پيشگيری بهموقع از آفتر كه به زبان فارسر روی آوردهبود، وظيفۀ خود را ادا كرد. فرهنگستان ايران در سال 1333 رسماً تعطيل شد. حاصل كار اين فرهنگستان به تصويب رساندن 2000 واژه تا سال 1320 بود. همچنين اين فرهنگستان انتشار نامۀ فرهنگستان را از سال 1322 آغاز كرد.
فرهنگستان زبان ايران (دوم)
استاد محمّد مقدّم، پايهگذار گروههای آموزشی زبانشناسی، نُه سال پساز تعطيل شدن فرهنگستان اوّل، در سال 1342، دربارۀ خطر حضور و هجوم واژههای بيگانه هشدار داد و در رسانهها نيز بحثهار بسياری دربارۀ لزوم حراست از زبان پُرمايۀ فارسی و پروراندن آن برای جوابگويی، بهمقتضای پيشرفتهای علمی و فنّی جديد، درگرفت. با اين مقدّمات، زمينۀ بازگشايی فرهنگستان فراهم شد و سرانجام در پنجم مرداد سال 1347 فرهنگستان زبان ايران (فرهنگستان دوم) تأسيس شد. در اين دوره، فرهنگستان درپی تشكيل جلسههای شورار خود در سال 1349، چهار پژوهشكدۀ واژهگزينی، گردآوری واژههای فارسی، زبانهای باستانی و ميانه و دستور را، بههمّت وزير فرهنگ و هنر و ده نفر از اعضای پيوسته ايجاد كرد كه تا سال 1357 داير بود.
برخی از اعضای پيوستۀ فرهنگستان زبان ايران عبارت بودند از:
ذبيح بهروز، محمود حسابی، رضازادۀ شفق، جمال رضايی، سپهبد علی كريملو، صادق كيا، حسين گلگلاب، يحيی ماهيار نوّابی، محمّد مقدّم و مصطفی مقرّبی.
اين فرهنگستان، پساز پيروزی انقلاب اسلامی ايران برای مدّت كوتاهی فعّال بود؛ سپس در سال 1360 با ادغام يازده مركز و سازمان تحقيقاتر كه فرهنگستان دوم نيز جزو آنها بود، مؤسِسۀ مطالعات و تحقيقات فرهنگی (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی) پديد آمد.
در چارچوب فعّاليتهای علمی فرهنگستان دوم دو برنامۀ عمده در نظر بود:
ـ برنامۀ واژهگزينی، كه به گزينش معادلهای فارسی برای واژگان و اصطلاحات بيگانه اختصاص داشت؛
ـ بررسی و مطالعه دربارۀ زبانها و گويشهای ايرانی.
طرحهای تحقيقاتی فرهنگستان زبان ايران در نُه پژوهشگاه سازمان يافت. وسيعترين فعّاليت اين فرهنگستان در زمينۀ واژهگزينی بود و تا سال 1351، گروههایي واژهگزينی، مجموعاً 6650 واژۀ فارسی دربرابر واژههای بيگانه پيشنهاد كردند. گروه واژهگزينی از نُه كميسيون علمی و فنّی، پزشكی و كشاورزی و طبيعی، زبان و ادب، تاريخ، فلسفه و علوم اجتماعی و تربيتی و روانشناسی، هنرهای زيبا، ارتش، اقتصاد و بازرگانی، حقوق و علوم اداری و سياسی و جغرافيا تشكيل میشد. اين فرهنگستان هرچند در زمينۀ واژهسازی و واژهگزينی بهدليل اختيار كردن روش افراطی با ناكامی روبهرو شد، امّا در زمينۀ پژوهشهای زبانی و چاپ آثار گرانسنگ، اجرای برنامههای سودمندی را وجهۀ همّت خود ساخت.
|